ਬਾਪੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਹ ਆਖਰੀ 10 ਮਿੰਟ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਦੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਹੇ ਰਾਮ’ ਕਹਿਣ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ

ਬਾਪੂ ਦੇ ਆਖਰੀ 10 ਮਿੰਟ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਤੱਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੱਚ

ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਵੀ ਜਨਵਰੀ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਰਦ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪਾਬੰਦ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ 5 ਵਜ ਕੇ 10 ਮਿੰਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ 4 ਵਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗੂਲ ਸਨ।

ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਅਜੇ 4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਰਧਾ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਟਾਲ ਦੇਣਗੇ।

ਕਰੀਬ 4:30 ਵਜੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪੋਤੀ ਆਭਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਆਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਕੁਝ ਪੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਕੱਚੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸੰਤਰਾ ਅਤੇ ਐਲੋ ਜੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਦਰਕ-ਨੀਂਬੂ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਉੱਥੇ ਪਟੇਲ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਸੈਕਟਰੀ ਮਣੀਬੇਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੜੀ

ਆਭਾ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਚਰਚਾ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ 5:10 ਤੱਕ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹੀਂ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਘੜੀ ਦਿਖਾਈ। ਆਭਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਘੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮਾਂ 5:10 ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਭਾ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਜ ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਦਾ ਜੋ ਪਾਪ ਲੱਗੇਗਾ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਲੱਗੇਗਾ।”

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਐਮ ਬਲਾਕ, ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੰਦ ਲਾਲ ਮਹਿਤਾ ਐਲਬੁਕਰਕ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਬਿਰਲਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਰਲਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਇੱਕ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ 5 ਵਜੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਠਿਆਵਾੜ ਦੇ ਉਹ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨਗੇ “ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਹੀ”। ਇਸੇ ਭੀੜ ਨੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰੀਬ 3 ਫੁੱਟ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੀ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਬਾਪੂ ਉਸ ਮੰਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ‘ਰਾਮਧੁਨ’ ਗਾਉਣੀ ਸੀ।

ਨੰਦ ਲਾਲ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਰੀਬ 5:10 ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਬਿਰਲਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮੈਦਾਨ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੈਣ ਆਭਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸੰਨੋ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਭਾ ਗਾਂਧੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਭਾ ਚੈਟਰਜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਨੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੁਲਾ ਗਾਂਧੀ ਯਾਨੀ ਮਨੂ ਬੇਨ ਸੀ।

ਬਾਪੂ ਲੇਟ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਉੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਸਗੋਂ ਕਮਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਬਾਥਰੂਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਨੱਥੂਰਾਮ ਵਿਨਾਇਕ ਗੋਡਸੇ।

ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋਏ ਸਨ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਯਤਨ

ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 1944 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰੀਆ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਚਗਨੀ ਗਏ। 18-20 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਖੰਜਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜਾਂਭੀਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਪੂਨਾ ਦੇ ਮਣਿਸ਼ੰਕਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਡੀ. ਭੀਲਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਬੋਚ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਏ, ਪਰ ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ 1944 ਦੇ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਜਿੰਨਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਸਭਾ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੋਡਸੇ ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ. ਥੱਟੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਇੱਕ ਕਟਾਰ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਫੜ ਲਿਆ।

ਜੂਨ 1946 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਟ੍ਰੇਨ ਰਾਹੀਂ ਪੂਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੇਰੂਲ ਅਤੇ ਕਰਜਤ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਰਘਟਨਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਈ। ਟ੍ਰੇਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਪਰੇਰਾ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਟੜੀਆਂ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗੱਡੀ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਜਾਵੇ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਬ੍ਰੇਕ ਲਗਾਉਣ ਕਾਰਨ ਟ੍ਰੇਨ ਬਚ ਗਈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 125 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 20 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਬਿਰਲਾ ਭਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਧਮਾਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਦਨ ਲਾਲ ਪਾਹਵਾ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ, ਨਰਾਇਣ ਆਪਟੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਰਕਰੇ, ਗੋਪਾਲ ਗੋਡਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਉਹ ਆਖਰੀ ਪਲ: ਜਦੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ

30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਮੌਕਾ ਆ ਹੀ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਗੋਡਸੇ ਵੱਲ ਹੀ ਆਏ। ਨੱਥੂਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਅਤੇ ਠੀਕ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਨਮਸਤੇ ਬਾਪੂ”, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੂ ਬੇਨ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਈਆ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?” ਅਚਾਨਕ ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਮਨੂ ਬੇਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਨੂ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸ਼ਖਸ ਨੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਪੈੱਨ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਨੋਟਬੁੱਕ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਉਸੇ ਪਲ ਧਾੜ-ਧਾੜ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਬਾਪੂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਨਾ ਤਾਣੇ ਚੱਲੇ ਅਤੇ “ਹੇ ਰਾਮ… ਹੇ ਰਾਮ…” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਅਮਰੀਕੀ ਵਾਈਸ ਕੌਂਸਲ ਹਰਬਰਟ ਰੀਨਰ ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ ਦੌੜ ਕੇ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।

ਬਾਪੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਬਿਰਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਡੀ.ਪੀ. ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਿਆਂ 10 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ।”