ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਥਿਆਰ…ਜਾਣੋ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?
History Operation Blue Star : 15 ਦਸੰਬਰ 1983 ਤੋਂ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਖਾੜਕੂ ਇੰਨੇ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ। ਪੜ੍ਹੋ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ। ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਦਾ ਦਬਾਅ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ। 15 ਦਸੰਬਰ 1983 ਤੋਂ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਖਾੜਕੂ ਇੰਨੇ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਨ ਕਿ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ।
1977 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਾਲੀ-ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਪਿਛਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੀ।
ਦੋ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਸੰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਮਲਾਵਰ ਰਵੱਈਏ ਕਾਰਨ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਨਈਅਰ ਨੇ ਇਸ ਵੇਰਵੇ ਲਈ ਸੰਜੇ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕਮਲਨਾਥ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਮਲਨਾਥ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਅਸੀਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਲਗ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਏਗਾ।”
ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਝੜਪ ਵਿੱਚ 16 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਏ
1980 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਆਰੋਪ ਲੱਗੇ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਅਕਾਲੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਕਮਾਨ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਆਗੂ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਪਰ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਦੀ ਹੈ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ‘ਤੇ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਸੋਚ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਸਰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸੰਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ।
ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਸਟੇਨ ਗੰਨ ਧਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ? ਨਈਅਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਟਕਰ ਲੈਕੇ ਦੇਖੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ!”
ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਪੁਕਾਰ
ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਗਏ। ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹਰ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਟਾਰਗੇਟ ਤੇ ਸਨ।
ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਤਾਰਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਨੱਕ ਟੇਢੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਭਿਆਨਕ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਲੰਬੀ ਲਹਿਰਦਾਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤੀਰ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਕਾਰਤੂਸ ਦਾ ਪੇਟੀ ਲਟਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਸਤੌਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਤਲਵਾਰ ਸੀ।
ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸਕੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ
ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ‘ਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾ ਕੱਟੋ। ਤੰਬਾਕੂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰੋ।
ਬੇਸ਼ੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, “ਜੇ ਮੇਰੀ ਚੱਲਦੀ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਦਾ ਜੋ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਵਿਸਕੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ – ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ।”
ਇਸ ਐਲਾਨ ‘ਤੇ, ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਿੱਖ ਜਾਟਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈਆਂ ਜੋ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਲਤ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਕਾਚ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਇਹ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਨਾਲ ਕਰੇਗਾ।”
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਏ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਫੌਜ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਵਾਂਗੇ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਤਖਤ ਹਿੱਲ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਿਓ।” ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਾਂਗੇ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਕਤ ਸਾਨੂੰ ਝੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਫਿਰ ਆਰ- ਪਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਅਸਲੀ ਟੱਕਰ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾੜਕੂਆ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ AK-47, ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ, ਗ੍ਰਨੇਡ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਭੂਮੀਗਤ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਖਾੜਕੂਆ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡੋ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਫੌਜ ਲਈ ਇੱਕ ਔਖੀ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਖਾੜਕੂਆ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟ ਕਾਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟੈਂਕਾਂ, ਮੋਰਟਾਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗਨ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੂੰਜ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਖਤਰਨਾਕ ਲੜਾਈ ਅਗਲੇ 12 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।
6 ਜੂਨ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਫੌਜ ਦੇ ਟੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕੁਝ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ, ਉਸ ਬੇਸਮੈਂਟ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਖਾੜਕੂਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਉਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਸੌ ਖਾੜਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੋ ਸੌ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੰਗ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ।
