India LPG import : ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਗੈਸ ਸਪਲਾਈ, ਕੀ US ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਹਿੱਸਾ? ਸਮਝੋ

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਗੈਸ ਸਪਲਾਈ

ਅਮਰੀਕਾ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ (LPG) ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਐਲਪੀਜੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 40% ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੜਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੋਰਮੁਜ਼ ਸਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਪਲਾਈ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ।

ਦੱਸ ਦਈਏ ਕੀ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਓਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਊਰਜਾ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਰੂਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਸ਼ਿਪਮੈਂਟ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। 1 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਐਲਪੀਜੀ ਆਯਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ LPG ਖਪਤ ਲਗਭਗ 31.3 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 87% ਘਰੇਲੂ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਵਪਾਰਕ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ, ਲਗਭਗ 62%, ਆਯਾਤ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ, ਆਪਣੇ ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ ਮਾਰਕੀਟ ਆਉਟਲੁੱਕ ਟੂ 2030 ਵਿੱਚ, ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਪੀਜੀ ਆਯਾਤ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਐਲਪੀਜੀ ਆਯਾਤ ਮਾਤਰਾ 2020-21 ਵਿੱਚ 16.48 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ (MMT) ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2025-26 ਵਿੱਚ 18 MMT ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।

ਕਿੰਨੀ ਵਧੀ ਹੈ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ?

ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਐਲਪੀਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੈੱਲ (PPAC) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, 2015 ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 2025 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਗਰਮ ਘਰੇਲੂ ਐਲਪੀਜੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,486 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 3,305 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 120% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲਪੀਜੀ ਕਵਰੇਜ ਲਗਭਗ 100% ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2016 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਉੱਜਵਲਾ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ 62% ਸੀ।

ਕਿੱਥੋਂ LPG ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ?

ਭਾਰਤ ਦੇ LPG ਆਯਾਤ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਨ। 2025 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ LPG ਆਯਾਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 34% ਕਤਰ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਪਲਾਇਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ (UAE) ਨੇ ਲਗਭਗ 26% ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਵੈਤ (8.3%) ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੈਸ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ‘ਤੇ ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਐਲਪੀਜੀ ਆਯਾਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 37% ਕਤਰ ਤੋਂ, ਯੂਏਈ ਤੋਂ 16% ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਤੋਂ 11% ਆਇਆ ਸੀ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਅਤੇ ਕਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਲਪੀਜੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ LPG ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ?

• ਕਤਰ – 34%
• ਯੂਏਈ – 26%
• ਕੁਵੈਤ – 8.3%

2024-25 ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਆਯਾਤ ?

• ਯੂਏਈ- 40%
• ਕਤਰ- 22%
• ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ- 15%
• ਕੁਵੈਤ- 15%
• ਹੋਰ- 8%

LNG ਆਯਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਰਲ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (LNG) ਆਯਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੋ 2024-25 ਵਿੱਚ 27 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ 2011-12 ਵਿੱਚ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ 13.5 ਐਮਐਮਟੀ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਐਲਪੀਜੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ?

ਕੀ ਭਾਰਤ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ LPG ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ (IOCL), ਭਾਰਤ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ (BPCL), ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ (HPCL) ਨੇ ਸਾਲ 2026 ਲਈ ਯੂਐਸ ਗਲਫ ਕੋਸਟ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੌਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 2.2 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਐਲਪੀਜੀ ਦਾ ਆਯਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕਿਫਾਇਤੀ LPG ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਤਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ, ਭਾਰਤ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ (BPCL), ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ (HPCL) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ 21-24 ਜੁਲਾਈ, 2025 ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਮਰੀਕੀ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ।

ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਮੰਤਰੀ ਹਰਦੀਪ ਪੁਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ LPG ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੰਭਵ ਕੀਮਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਗਲੋਬਲ ਐਲਪੀਜੀ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ 60% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉੱਜਵਲਾ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ₹500-550 ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੀ ਦਰ ‘ਤੇ ਸਿਲੰਡਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ₹1,100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਬੋਝ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਐਲਪੀਜੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ₹40,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਕੀਤੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੂਸ ਤੋਂ ਐਲਪੀਜੀ ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਖੁਦ ਕਿੰਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਹਾਈ (ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਬੇ ਹਾਈ) ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ONGC ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਕ ਵਾਲੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਫਸ਼ੋਰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਗੋਦਾਵਰੀ (KG) ਬੇਸਿਨ ਨੈਚੁਰਲ ਗੈਸ ਲਈ ਨਵੀਂ ਫਰੰਟੀਅਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।