ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਰਦ: ਦੋਸਤੀ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਅਮਰ ਗੂੰਜ
23rd March 1931: 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਲ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਤਿੰਨਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।
ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਅੱਜ 23 ਮਾਰਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ‘ਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1931 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ, ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਸਨ।
ਬ੍ਰਿਕਸਟਨ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਛਲਕਿਆ ਸੀ ਦਰਦ
30 ਮਾਰਚ, 1940 ਨੂੰ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਬ੍ਰਿਕਸਟਨ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀ ਹਰ ਲਾਈਨ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, “ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ) ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।”
23 ਮਾਰਚ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਸਨਾਟਾ
ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਲਈ, 23 ਮਾਰਚ ਉਸਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਟਮਸ ਟੈਸਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ 23 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ । ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਇੱਕ ਅਨ ਦਾ ਦਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਬੇਚੈਨੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੜੇ ਸਾਥੀ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੁਨਾਮ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹਨ ਇਹ ਭਾਵੁਕ ਯਾਦਾਂ
ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਨਾਮ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਨੂੰ ਬੁਝਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਅਤੇ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਾਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।